Scheepstypologieën

Klippers, aken, tjalken, steile stevens en Westlanders in beeld gebracht

Tijdens het verzamelen en verwerken van scheepsgegevens van heden ten dage nog zeilende, voormalige binnenvaartschepen stelde de Werkgroep Tuigerij & Documentatie van de Landelijke Vereniging tot Behoud van het Zeilend Bedrijfsvaartuig een aantal typologieën samen. Tesamen vormen zij de inhoud van dit boek. De tekst, die bestaat uit uitgebreide beschrijvingen van de aak (A), klipper (B), tjalk (C), steilsteven (0) en Westlander (E), is samengesteld met de kennis en mogelijkheden die in de werkgroep aanwezig waren. De beschrijvingen zijn niet gelijkvormig van opbouwen niveau. Dit komt doordat de diverse auteurs het onderwerp ieder op hun eigen manier hebben benaderd en de een meer in staat was onderzoek te plegen dan de ander. De opzet van deze publicatie is u, lezers, te stimuleren eveneens in de materie te duiken en ons te informeren, of zelf tot publicaties te komen. En hoewel wij weten dat de afleveringen ten opzichte van elkaar misschien ietwat onevenwichtig zijn, voelen wij ons in deze bedoeling gesterkt door het feit dat in het begin van de jaren zestig het boek Ronde en platbodemjachten van T. Huitema werd uitgegeven. Oók in zijn boek zijn diverse hoofdstukken onevenwichtig van inhoud, niveau en opbouw, maar het is in de loop der jaren uitgegroeid tot een standaardwerk voor de bestudering en de restauratie van de ronde en platbodemjachten, en eind 1987 uitgekomen in een zesde herziene en aangevulde druk.

Met woordenlijst, verspreidingsgebied en bronnenoverzicht

Achter in het boek vindt u een verklarende woordenlijst, waarin de typische zeilvaarttermen nog eens beknopt worden uitgelegd. Tevens zullen wij u hier vertellen welke literatuur en bronnen ons geholpen hebben; u zult ontdekken dat hieronder vele oude boeken vermeld worden die niet meer in de boekhandel verkrijgbaar zijn, maar alleen nog tweedehands of antiquarisch. veelal zijn deze boekwerken nog wel in de musea en universiteitsbibliotheken of openbare bibliotheken ter inzage. Na deze literatuuropgave zullen wij tevens een verantwoording geven wie de afbeeldingen maakten of leverden. De meeste hoofdstukken verschenen reeds eerder in de nummers 1986-1, 2, 3, 4 (I), 5 (11),6 (lIl), 7 (IV), 8, IQ en 1987-1 van Spiegel der Zeilvaart. In deze uitgave geven we echter een geheel nieuwe versie van het akenverhaal en een compleet nieuw hoofdstuk over de steilstevens en de luxe-motor. Ook is de bibliografie (aan het einde van het boek) aangepast aan de mogelijkheden tot aankoop op dit moment. 
Naast het standaardwerk 'Ronde en platbodemjachten' van Huitema en 'Schepen die verdwijnen' van Sopers was er behoefte aan informatie over de voormalige zeilende vrachtschepen waarvan er nu weer vele honderden onder zeil zijn gebracht. De Werkgroep Tuigerij & Documentatie van de Landelijke Vereniging tot Behoud van het Zeilend Bedrijfsvaartuig werkte jarenlang om alle mogelijke gegevens `boven water' te krijgen en verantwoord vast te leggen in woord en beeld. Een eerste verslag verscheen in een uitgebreide artikelenserie in Spiegel der Zeilvaart. Op deze serie kwamen veel aanvullingen van oud-schippers die werden verwerkt in deze uitgave. Het is boeiend te lezen over de vele scheepstypen die in ons land rondzeilden, wat ze vervoerden en hoe elke streek eigen eisen stelde.

SdZ 1986 nr08 oktober - Verklarende Woordenlijst deel 8

De Nederlandse zeilende binnenvaart telt een verscheidenheid aan scheepstypen die in een aantal families kunnen worden onderverdeeld. Van de schepen die voor de vrachtvaart bestemd waren zijn de belangrijkste families de tjalken, de westlanders, de aken, de klippers en de steilstevens; en zelfs binnen zo'n familie bestaan er nog grote verschillen.
Vaargebied en gebruiksdoel waren veelal bepalend voor de afmetingen van het schip en voor de grootte en vorm van de tuigage. Het ging er om - binnen beperkte afmetingen begrensd o.a. door de maten van bruggen en sluizen - zoveel mogelijk laadvermogen te krijgen.
De wens van de schipper/eigenaar speelde bij de bouw ook een grote rol. De een wilde veel laadvermogen, de ander wilde een snel schip, de derde wilde via bepaalde in breedte en diepte beperkende waterwegen kunnen varen. De schepen werden gebruikt voor het vervoer van alle soorten lading zoals: turf, terpaarde, mest, aardappelen, bieten, stenen, zand, grind, vlas, graan. Soms werd deze lading in opdracht van een verlader vervoerd, soms ook berustte de vaart op eigen handel (bijvoorbeeld turf, aardappelen, mest, zand en grind). Meestal woonde het schippersgezin aan boord. Hun woning, in de roef of in de ruimte onder het al dan nietverhoogde dek, bevond zich in het achterschip.
De uiteenlopende eisen die aan de schepen gesteld werden en de grote invloed van de schippers/eigenaren op de bouw, de tuigage en de uitrusting van het schip hebben ertoe geleid dat zelfs binnen één scheepstype belangrijke onderlinge verschillen zijn opgetreden. Dit betekent dat „Het Originele Schip" van een bepaald type niet bestaat. Wel is in zijn algemeenheid aan te geven welke vormen, constructies en materialen in de tijd van de zeilende vrachtvaart gebruikelijk waren. De ontwikkeling van de techniek leidde toen al tot aanpassingen van sommige onderdelen van het schip. Een voorbeeld hiervan is de vervanging van touw door staaldraad, van takels door lieren; de verandering van ijzer- naar staalplaat in de scheepsbouw en de langzaam maar zekere motorisering, eerst een opduwer en via een lamme arm naar de ingebouwde motor.
Om een indruk te krijgen hoe moeilijk het is om uit de verscheidenheid van scheepsbenamingen het type schip te lezen, hebben we een lijst met namen samengesteld. Deze namen hebben we letterlijk opgegeven gekregen van hedendaagse zeilschippers en laten goed de volledige willekeur van typeaanduiding zien. Om toch enigszins een inzicht te krijgen onder welke groep/familie een type schip valt zijn er achter de benamingen twee letterkombinaties opgenomen.

Een waterval van scheepsbenamingen

1 aak
2 aakschip
3 aaktjalk
4 aakvormige tjalk
5 Belgische klipperaak
6 Belgische motor
7 beurtscheep
8 beurtschip
9 boeier-aak
10 boeieraak
11 boeieraakschip
12 bolaak
13 bolle met boorden
14 bolpraam
15 bolschip
16 boltjalk
17 (boter)tjalk
18 dektjalk
19 dodewaards model hagenaar
20 ewer
21 frachtewer
22 Franse motor
23 Fries aardappel skûtsje
24 Friesche tjalk
25 Friese klipper
26 Friese tjalk (
27 Friese vrachtaak
28 Fries skatsje (
29 's-Graventnoersche klipperaak
30 Groninger hol
31 Groninger holpraamschip
32 Groninger boischip (met boord)
33 Groninger boltjalk
34 Groninger drie-mastschoener
35 Groninger klipper
36 Groninger oostzeetjalk
37 Groninger slof
38 Groninger steilsteven
39 Groninger steilstevenaak
40 Groningertjalk
41 Groninger tjalk
42 Groninger tjalk (gebouwd onder klasse)
43 Groninger tjalkje
44 Groninger zeetjalk
45 Groninger oostzeetjalk
46 Groningse tjalk
47 Gron. tjalk
48 Haagenaar
49 Hagenaar
50 Hagenaar (doodewaarder)
51 Hasselteraak
52 Hasselter aak
53 Hasselter-aak
54 hevelaak
55 hevelaakschip
56 Hollandse paviljoenschuit
57 Hollandse tjalk
58 IJsselaak
59 ijzeren aakscheepje
60 ijzeren kraak
61 ijzeren tjalk
62 ijzeren zeilschip
63 kagenaar
64 klipper
65 klipperaak
66 klipperaakschip
67 klipperschip
68 koftjalk
69 kraak
70 Lemmeraak
71 Lemmerjacht
72 Lemmer zeeschouw
73 Lemsteraak
74 logger
75 luxe motor
76 luxe motor met hulpzeilvermogen
77 motorschip
78 motortjalk
79 motortjalkschip
80 motorzeiltjalk
81 motor/zeiltjalk
82 Noordhollandse paviljoentjalk
83 Noordzeehotter
84 Oostzeeklipper
85 Oostzeetjalk
86 otter
87 pakschuit
88 paviljoenjacht
89 paviljoen kraak
90 paviljoen poon
91 paviljoenschuit
92 paviljoentjalk
93 paviljoen tjalk
94 peerdekontkastje
95 plat Groninger bolschip
96 platte schouw
97 poon
98 praamaak
99 rietaak
100 rivieren klipper
101 rivierschokker
102 roefschip
103 Roosendaalse klipper
104 Roozendaalse klipper
105 schoener
106 schoeneraakje
107 schokkerhoot
108 schuit
109 sintelaak
110 skûtsje
111 snijboon
112 spekhak
113 spiegelheek hesanewer
114 spitse praam
115 Staversche jol
116 Staverse jol
117 steilsteven
118 steilsteven met paardekont
119 stevenaak
120 stevenaakje
121 taske
122 tjalk
123 tjalkje
124 tjalkschip
125 tjalk schip
126 twee-mast koftjalk
127 tweemast rivierklipper
128 tweemast-schip
129 tweemast zeevaartuig
130 Volendammer kwak
131 Waalschokker
132 Wad en Sont klipper
133 Waspikker klipperaak
134 waterweglichter
135 Westlander
136 Westlander praam
137 Westlandse praam
138 Wieringeraak
139 zalmschouw
140 zandaakje
141 zeekotterschip
142 zeeschouw
143 zeetjalk
144 Zeeuwse klipper
145 Zeeuwse paviljoentjalk
146 Zeeuwse poon
147 Zeeuwse tjalk
148 zeil boeier aakschip
149 zeilklipper
150 zeiltjalk
151 zuiderwalse aak
152 Zuidholl. paviljoentjalk
153 Zuid Holl. paviljoentjalk
Afbeelding van Henk Bos
Afbeelding van Henk Bos
Afbeelding van Kees de Ridder
Afbeelding van Kees de Ridder
Afbeelding van Bart Vermeer
Afbeelding van Bart Vermeer

pdf SdZ 1986 nr08 oktober - Scheepstypologie Verklarende Woordenlijst deel 8

SdZ 1986 nr10 december - Geografische verspreiding deel 9

In vervolg op de overstelpende opgave van scheepstyperingen en benamingen in de vorige Spiegel der Zeilvaart vervolgt de werkgroep Tuigerij & Documentatie haar verhaal met een geografisch kijkplaatje. De combinatie van het staatje èn de kaart moet een indruk geven waar de diverse scheepstypen zoal hun gebruikelijke vaargebied hadden.

pdf SdZ 1986 nr10 december - Scheepstypologie Geografische verspreiding deel 9

SdZ 1987 nr1 februari - Literatuur (89 boeken) deel 10

In dit hoofdstuk nemen wij u mee naar de literatuur. Al onze kennis is gebaseerd op gesprekken en geschreven bronnenonderzoek. Zo is onze zienswijze een vernieuwde samenvatting van reeds bestaande op papier vastgelegde kennis. Wij fungeerden alleen maar als tussenpersoon.
Toen wij, de werkgroep Tuigerij & Documentatie van de Landelijke Vereniging tot Behoud van het Zeilend Bedrijfsvaartuig, in de loop van 1983 het manuscript afsloten eindigden wij met een uitgebreide boekenlijst; een lijst boeken die wij aan de ene kant gebruikten voor ons historische onderzoek en anderzijds voor gebruik bij het daadwerkelijk restaureren van de door ons zo bewonderde schepen. Wij hopen dat u nog vele uren „ingespannen lezend" zult doorbrengen, al zullen een aantal boeken, die in de lijst nog als verkrijgbaar staan, ondertussen uitverkocht of moeilijk verkrijgbaar zijn.

pdf SdZ 1987 nr1 februari - Scheepstypologie Literatuur (89 boeken) deel 10

Wim de Bruijn over de artikelen in de Spiegel en het boek Scheepstypologieën

Wim de Bruijn schrijft in de Spiegel der Zeilvaart van april 2016 nummer 3 in het kader van 40 jaar Spiegel over de verschenen artikelen en het boek Scheepstypologieën het volgende: 
2016 is een mijlpaal voor Spiegel der Zeilvaart; het tijdschrift bereikt de veertigste jaargang. We kijken terug op artikelen en verhalen die beeldbepalend waren, of in ieder geval veel invloed hadden In 1986 stelde de Werkgroep Tuigerij & Documentatie van de toenmalige LVBZB een aantal typologieën samen, teneinde een publicatie van de verzamelde scheepsgegevens enigszins op te fleuren. Een jaar lang volgde er een waardevolle serie. Uiteindelijk kwamen ze tot een lijst met liefst 153 scheepsbenamingen, van aak tot Zuid-Hollandse paviljoentjalk. Ze publiceerden daarbij een kaart van Nederland met de aanduiding waar elk type schip voer. In de tiende aflevering werden 89 boeken, die de Werkgroep had geraadpleegd, uitgebreid besproken. Enkele van die boeken waren alleen antiquarisch verkrijgbaar.  
In 1988 verscheen het boek Scheepstypologieën alsnog bij De Boer Maritiem, nadat alle commentaar van Spiegellezers was verwerkt. Er was weer een uniek boek boordevol waardevolle informatie over ons maritiem erfgoed op de markt gebracht. Het was snel uitverkocht en is nu heel moeilijk verkrijgbaar. Ik koester mijn eigen exemplaar!

pdf SdZ 2016 nr03 april - 40 jaar Spiegel: Scheepstypologieën

CIP-Gegevens Kon. Bibl. Den Haag van het boek Scheepstypologieën

Scheepstypologie : klippers, aken, Westlanders en tjalken in beeld gebracht / onder red. van Floris Hin.  
Houten : De Boer Maritiem.
Foto's, tek. Met lit. opg., reg.
ISBN 90-269-4496-9
SISO 658.61 UDC 629.123.4.034(492) (091) NUGI 465
Trefw.: zeilschepen ; Nederland ; geschiedenis / vrachtschepen ; Nederland ; geschiedenis.
Vormgeving Roland van Helden gvn
©1988 Unieboek bv, postbus 97, 3990 DB Houten

Terug naar vorige pagina