Ortelius

Ortelius

De tjalken 'Ortelius' en 'De Gerlache' zijn als vrachtschip gebouwd. Ze werden in 1948 door de Antwerpse burgemeester Lode Craeybeckx gekocht en aan de stad geschonken om bij de Antwerpse schooljeugd de lust tot de watersport op te wekken. De 'Gerlache' voer voor het staatsonderwijs. De 'Ortelius' voer als schooltjalk voor de leerlingen van het vrije onderwijs. Ze worden beschermd als varend erfgoed omwille van het algemeen belang gevormd door de historische waarde, als uniek voorbeeld van een oorspronkelijk zeilend stalen vrachtschip, dat vanaf 1948 een herbestemming kreeg als schoolschip. Het is een representatief voorbeeld van de tjalk als historisch scheepstype voor het vervoer van vracht onder zeil.

De Inventaris van het Varend Erfgoed in België: Ortelius (ID: 99078)

Agentschap Onroerend Erfgoed 2016: Ortelius. In Inventaris Onroerend Erfgoed. https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/99078.

Eigenschappen

Plaquette nummer:1106 Zeil nummer:
Categorie:B Tekening nummer:
Type:Tjalk

Bouw

Bouwjaar:1898 Ontwerper:G. de Goede
Werf:G. de Goede Werf plaats:Zwartsluis
Motor: Motor type:
Materiaal romp: Materiaal kajuit:
Materiaal zeil:Dacron
Onderwaterschip: Kiel:

Afmetingen

Lengte stevens:23,16 m Breedte berghout:4,85 m
Diepgang:1,35 m Masthoogte water:0,00 m
Oppervlakte grootzeil:0,00 m2 Oppervlakte fok:0,00 m2
Oppervlakte botterfok:0,00 m2 Oppervlakte kluiver:0,00 m2
Oppervlakte totaal:0,00 m2 Oppervlakte overig:0,00 m2

Tot nu toe bekende eigenaren en namen van het schip

1903? (gemeten) – 1941? P. Bouwhuis, Zwartsluis ( Res Nova)
1941? (gemeten) – 1948? P. Bouwman, Amsterdam ( Res Nova)
1948 – onbekend Burgemeester Lode Craeybeckx, Antwerpen ( Ortelius)
onbekend – Nu (laatst bekend) Stad Antwerpen, Antwerpen ( Ortelius)

Geschiedenis

1903

9 december 1903

9 december 1903: Liggers Scheepsmetingsdienst: Details over het schip Res Nova - Meetnummer: A1796N

1941

12 juni 1941

12 juni 1941: Liggers Scheepsmetingsdienst: Details over het schip Res Nova - Meetnummer: A10860N

Er bestaat een Volgende meting voor dit schip onder meetnummer: AE16788B. Deze meting komt niet voor in de database, mogelijk omdat het een buitenlandse meting is.

1990

1990

1990: De 'Gerlache' (1106) en de 'Ortelius' (1107), beide schoolschepen in Antwerpen

2007

2007

2007: De 'Ortelius' in de krant

De 'Gerlache' en zijn broertje, de 'Ortelius', zijn de twee schooltjalken van de stad. Samen vervoeren ze al jaren Antwerpse schoolkinderen op tochtjes door de haven. Die stappen 's morgens aan boord aan de Londenbrug, varen tot in Berendrecht en komen in de namiddag weer aan de Londenbrug aan. In de zomer varen de 'Ortelius' en de 'Gerlache' ook met Kindervreugd naar Nederland. Dan logeren de kinderen aan boord, want de tjalken zijn voorzien van slaapplaatsen, sanitair en een keukentje. 

In het begin
In het begin
Op het droge
Op het droge

2018

29 maart 2018

29 maart 2018: Informatie van Waander Devillé, medewerker bij het Antwerpse MAS

Als medewerker bij het Antwerpse MAS verricht ik heden een vooronderzoek voor de waardestelling van de maritieme collectie. Daarbij komt voortdurend nieuwe informatie naar boven over de schepen die we in huis hebben. De webstek van de SSRP is eveneens al een welkome bron gebleken. Meerdere schepen in beheer van het MAS (voormalig Nationaal Scheepvaartmuseum) zijn U allicht bekend, want ingeschreven in het Stamboek.

Recent kwamen wat nieuwigheden naar boven rond de Antwerpse schooltjalken 'Ortelius' en 'De Gerlache', na opzoekwerk in het stadsarchief, gecombineerd met data uit de Liggers Scheepmetingsdienst. Ik geef ze hieronder mee, eventueel ter aanvulling van de SSRP-pagina’s van beide tjalken.

'Ortelius':

  • - gebouwd in 1898 op werf A. De Goede, Zwartsluis
  • - gemeten in 1903 en 1941, steeds als ‘Res Nova’, in Amsterdam, voor eigenaar P. Bouwman. Meetnummers respectievelijk A10860N en A1796N.
  • - op 6 april 1949 gemeten in Antwerpen, voor toenmalig eigenaar burgemeester Lode Craeybeckx. Inschrijvingsnummer AE16788B.

'De Gerlache':

  • gebouwd in 1895 op werf J. Van Goor, Zwartsluis
  • gemeten in 1917, als ‘De Zwerver’ te Zwartsluis voor eigenaar J. J. Dijkstra uit Lemmer. Meetnummer Zs372N.
  • gemeten in 1931, als ‘Dankbaarheid’ te Meppel voor eigenaar J. vd. Stag / Jan van der Steeg. Meetnummer Mp466N.
  • op 6 april 1949 gemeten in Antwerpen, voor toenmalig eigenaar burgemeester Lode Craeybeckx. Inschrijvingsnummer AE16787B.

Van wie beide tjalken na WO-II werden overgekocht is nog niet geweten. Burgemeester Lode Craeybeckx kocht de schepen samen aan op eigen naam, om ze vervolgens aan de stad Antwerpen over te dragen. Informatie over oorspronkelijke eigenaars was door deze tussenstap niet te vinden in het stadsarchief. Ik zoek wel nog contact met de zoon van Craeybeckx. Bij een gesprek met een oud-schipper van de tjalken binnenkort komt wie weet nog meer naar boven.

Omgekeerd: mocht bij de SSRP nog meer informatie voorhanden zijn die niet op de webstek gepubliceerd is houd ik me graag aanbevolen.

Eerder was ik in contact met Pieter Klein (binnenvaarttaal.nl). Hij opperde dat de schepen mogelijk in handen kwamen van de Nederlandse staat tijdens het oorlogsgewoel, om vervolgens verkocht te worden in 1947/1948. Er zou een registratie bestaan van deze schepen. Heeft U soms enig idee of die te raadplegen zou zijn; op te vragen bij een Nederlands ministerie of in staatsarchief? Daarnaast wordt op de website van de SSRP is een overzicht gegeven van verschillende scheeps- en meetregisters. Zou naar Uw vermoeden een van die registers een ‘go-to’ zijn voor de beide tjalken?

30 september 2018

30 september 2018: Stad Antwerpen beslist over bestemming schooltjalken 'Ortelius' en 'De Gerlache' (CS A144 nr. 08664)

Na jarenlange onzekerheid over de toekomst van de schooltjalken 'De Gerlache' en de 'Ortelius' heeft het college een duidelijke beslissing genomen over de toekomst van beide schepen. 'De Gerlache' zal opnieuw actief ingezet worden bij nautische evenementen en kleine havenrondvaarten en de 'Ortelius' wordt, omwille van de slechte staat, van de hand gedaan.

De twee schooltjalken hebben een lange geschiedenis. In het verleden werden ze ingezet voor havenrondvaarten met schoolkinderen. De schepen geraakten echter in verval en de rondvaarten werden stopgezet. De 'Ortelius' is in zodanig slechte staat dat herstel niet meer mogelijk is. Daarom besliste het college het schip van de hand doen. 'De Gerlache' daarentegen is al die jaren onderhouden gebleven.

Het college heeft nu beslist om 'De Gerlache', die in 2014 beschermd werd als varend roerend erfgoed – opnieuw actief in te zetten. Het schip maakt ondertussen deel uit van de collectie maritiem erfgoed van de stad en zal ingezet worden voor nautische evenementen zoals The Tall Ships Races en voor kleine havenrondvaarten.

Schepen Caroline Bastiaens licht toe: “Antwerpen blijft de thuishaven van 'De Gerlache'. De tjalk krijgt een plaats in het nieuwe maritieme museum van de stad. We streven naar een erkenning als ‘opengesteld varend erfgoed’ van de Vlaamse overheid voor dit schip en 'De Gerlache'zal dan ook, net als in het verleden, toegankelijk blijven voor het grote publiek, vooral voor kinderen en jongeren.”

Schepen Claude Marinower is opgelucht dat er eindelijk een beslissing viel: “'De Gerlache' maakt deel uit van het collectieve geheugen van onze stad, dus ik ben blij dat er na bijna vier jaar van onduidelijkheid eindelijk een knoop is doorgehakt en het schip nu in al zijn glorie hersteld kan worden. De bedoeling is 'De Gerlache' opnieuw actief in te zetten vanaf 2019 en zo alle Antwerpenaars, van jong tot oud, weer warm te maken voor onze prachtige haven en haar maritieme geschiedenis. Zoals Lode Craeybeckx het wilde.”

Verantwoordelijke schepenen: Caroline Bastiaens, schepen voor cultuur – Claude Marinower, schepen voor rechtszaken en onderwijs

2019

18 februari 2019

18 februari 2019: Antwerpen verkoopt historisch zeilschip ‘Ortelius’ aan hoogste bieder

Een uniek stukje Antwerpse geschiedenis staat te koop. Het gaat deze keer niet om een vastgoedproject, maar om een tjalk, ofwel een historisch zeilend vrachtschip. De ‘Ortelius’ is vernoemd naar Antwerps cartograaf Abraham Ortelius. AG VESPA verkoopt het schip via biedingen onder gesloten omslag.
Het verhaal van de 5 meter brede en 22 meter lange tjalk begint in 1898. In tegenstelling tot wat de naam van het schip doet vermoeden, werd de ‘Ortelius’ initieel gebruikt als vrachtschip. Pas zo’n halve eeuw later, in 1945, werd het samen met de tjalk ‘De Gerlache’ aangekocht door toenmalig Antwerps burgemeester, Lode Craeybeckx en geschonken aan de stad. Daarna kreeg het schip een herbestemming en werd het omgedoopt tot schooltjalk. Dankzij dit unieke karakter en de herbestemming die het kreeg, werd het schip beschermd als varend erfgoed.
De ‘Ortelius’ moest schoolgaande jeugd warm maken voor de watersport en voer korte rondvaarten op de Schelde alsook langere uitstappen naar Nederland. Passagiers konden dan aan boord van de tjalk blijven overnachten.
De ‘Ortelius’ werd in 2005 uit de vaart genomen en heeft momenteel zijn thuishaven op de Droogdokkensite.

De 'Ortelius' in betere tijden. (Foto: AG Vespa)
De 'Ortelius' in betere tijden. (Foto: AG Vespa)

“Nieuw leven voor een stukje Antwerpse geschiedenis”

In het najaar van 2018 nam het stadsbestuur een beslissing over de toekomst van de ‘Ortelius’ en ‘De Gerlache’. De ‘Ortelius’ wordt van de hand gedaan en ‘De Gerlache’ zal opnieuw actief ingezet worden bij nautische evenementen en kleine havenrondvaarten. Voor ‘De Gerlache’ - in beheer van het MAS – wordt momenteel een beheersprogramma uitgewerkt samen met Onroerend erfgoed om het schip opnieuw varend te maken.
De ‘Ortelius’ wacht op een nieuwe eigenaar om het schip in glorie te herstellen. “We zijn op zoek naar een nieuw leven voor een stukje Antwerpse geschiedenis”, stelt schepen Fons Duchateau, “Met de net iets oudere tjalk ‘De Gerlache’ hebben we als stad een soortgelijk schip in eigendom van de stad. Dat schip wordt beheerd door het MAS. Het is een beleidskeuze om geen ‘duplicaten’ in onze portefeuille te houden. We hopen natuurlijk dat de ‘Ortelius’ na renovatie nog steeds een stukje varend erfgoed kan blijven.”
Geïnteresseerde kandidaat-kopers kunnen onder gesloten omslag een bod uitbrengen, mits ook een duidelijk projectvoorstel wordt ingeleverd. De biedingen sluiten af op vrijdag 26 april 2019 om 14 uur.

De 'Ortelius' nu (Foto: AG Vespa)
De 'Ortelius' nu (Foto: AG Vespa)

pdf Verkoopfolder 'Ortelius'

We zijn zeer geïnteresseerd in uw opmerkingen en/of vragen over dit schip. Stuur ze ons!

Terug naar het overzicht