VN89

VN89

De eerste Vollenhovense bol (latere naam) die scheepsbouwer Kroese, eigenaar van de werf in VoIlenhove, bouwde, was een schip van ongeveer 21 voet lengte, 6 voet breedte en 4 voet diepte (holte). Deze 'visaak', volgens het papier dat de afrekening vermeldt, werd op 20 april 1902 in dank aanvaard en bleek een waakzaam, goed zeilend scheepje te zijn. De eerste visaak of bol was 7 meter lang en 2 meter breed. De diepgang bedroeg 2 voet oftewel 55 á 60 centimeter. In de praktijk bleek de bol een goed zeilend en manoeuvreerbaar scheepje, makkelijk te laveren en behoorlijk zeewaardig.

De aanwezigheid van een loefbijter en schegje beïnvloeden de vaareigenschappen van de bol positief. In combinatie met de geringe diepgang en het beschutting biedende voorondertje was alleszins sprake van een geslaagd en vernieuwend ontwerp. In 1904 werd er nog net zo een gebouwd voor de lichtwachter van Kraggenburg voor een vlotte verbinding met de wal. Er bleek vraag naar deze Vollenhovense bol te zijn, die kleiner was dan de bestaande schuiten en botters, maar die niettemin van lieverlee toch groter werd tot een meter of tien. De VN89 liep in 19253 van stapel.

Tagrijn 2010: De Geschiedenis van de Vollenhovense bol VN89 door Robert Oosterhof

In het winternummer van Tagrijn 2010 verscheen de mededeling dat de schepenlijst van Botterbehoud was uitgebreid met de Vollenhoofse bol VN89. Eigenaar was Joh. van Wijk uit Nunspeet. Wij kennen hem als Hans. Meer dan eigenaar voelt hij zich rentmeester van de bol. De VN89 is een belangrijke aanwinst voor de vereniging, Vollenhoofse bollen met visserijgeschiedenis en in originele visserijuitvoering zijn nauwelijks behouden. Naast de VN89 gaat het slechts om de RD23 van Roel Ansing en een bol in het Zuiderzeemuseum (VN95). Voorts vaart nog de VN35 van Aart Foppen, maar deze is getooid met een kajuit.

Op zoek naar de geschiedenis van de bol VN89

Speurders naar de historie van een visserijschip kunnen, in ieder geval in theorie, gebruik maken van diverse bronnen. Naast nationale bestanden als het Centraal Register Vissersvaartuigen en de archieven van de Zuiderzeesteunwet zijn er lokale gegevens. In de eerste plaats zijn dat de verhalen en herinneringen van vissers en hun nazaten. Gemeentelijk archieven bevatten soms formulieren van aangifte die als een vóórregistratie ten behoeve van het Centraal Register Vissersvaartuigen gelden. Heel af en toe zijn er werfboeken bewaard gebleven en een enkele visserman zette zijn herinneringen en belevenissen op schrift.
Ook aan het te onderzoeken schip zelf is het nodige af te lezen, zij het dat historische sporen door de vele en omvangrijke restauraties nogal eens teloor gegaan zijn. Als het geschiedkundig onderzoek voorspoedig verloopt, bevestigen en versterken de gegevens uit de diverse bronnen elkaar. Maar soms is dat niet zo.
Dat blijkt bij de Vollenhoofse bol VN89 het geval. De gegevens uit het Centraal Register Vissersvaartuigen en de in Vollenhove herinnerde geschiedenis komen niet in alle opzichten overeen. Voor onze zoektocht volgen we beide sporen. Allereerst reconstrueren we de geschiedenis op basis van, vooral, het Centraal Register Vissersvaartuigen. Vervolgens gaan we in op wat in Vollenhove bewaard en herinnerd is.

Eigenschappen

Plaquette nummer:799 Zeil nummer:
Categorie:A Tekening nummer:
Type:Vollenhovense bol

Bouw

Bouwjaar:1927 Ontwerper:J. Kroese
Werf:J. Kroese Werf plaats:Vollenhove
Motor:Inbouw Motor type:Mitsubishi 42pk
Materiaal romp:IJzer Materiaal kajuit:
Materiaal zeil:Katoen
Onderwaterschip: Kiel:

Afmetingen

Lengte stevens:10,00 m Breedte berghout:4,00 m
Diepgang:0,60 m Masthoogte water:10,50 m
Oppervlakte grootzeil:30,00 m2 Oppervlakte fok:0,00 m2
Oppervlakte botterfok:20,00 m2 Oppervlakte kluiver:5,00 m2
Oppervlakte totaal:55,00 m2 Oppervlakte overig:0,00 m2

Register Varend Erfgoed Nederland

Registratie nummer:3204 Registratie datum:17-11-2017
Geregistreerd als:Varend Monument®

Tot nu toe bekende eigenaren en namen van het schip

1923 – 1929 Gebroeders Croes, Vollenhove ( VN96)
1929 – 1957 Frederik (`Frikke') Schuurman, Vollenhove ( VN89)
1957 – 1960 Johanna Schuurman-Vis, Vollenhove ( VN89)
1960 – 1964 R. Kruize, 's Gravenhage ( d' Olke Bolke)
1964 – 1967 J. Zijlstra, Den Dolder ( eerst Samalona, later Vader Jacob)
1967 – onbekend H.C.J. Bootsma, Den Haag ( D' Olke Bolle)
onbekend – onbekend Bud de Jong, Hoorn ( VN89)
1989 – onbekend Ruud Aalders & Vronie Wolf ( VN89)
2009 – Nu (laatst bekend) Joh. van Wijk, Nunspeet ( VN89)

Geschiedenis

1911

1911

1911: Lute Croes (09-09-1877 / 22-09-1954), visser uit Vollenhove

In het Centraal Register Vissersvaartuigen staat in 1911 de schuit VN96 ingeschreven op naam van Lute Croes uit Vollenhove. Vermoedelijk gaat het om een bons. Op 30 juli 1918 wordt deze inschrijving doorgehaald: het schip is verkocht naar Texel en nummert TX110.
Kort daarvoor, op 15 juni 1918, wordt op naam van Lute Croes een nieuw vaartuig ingeschreven, een bolletje met als visserijnummer VN96. Het scheepje is gebouwd bij Huisman. Het werfboek van deze werf is bewaard gebleven en Carool van Kesteren besteedt daar uitgebreid aandacht aan in de Tagrijn van 1994. In het werfboek van Huisman staat geschreven: "Den 24 mei 1918 heeft Jan en Lute Croes van Vollenhove haar nieuw scheepje ontvangen. Dit scheepje is 1 voet langer dan Jan Schuurman en is lang in vlak 27 voet." De rekening bedroeg fl. 960,-- en werd op 23 mei 1918 voldaan.
Op 27 maart 1927 is deze inschrijving doorgehaald. Nieuwe eigenaar van de bol wordt Jacobus Spit die als bijnaam heeft Kobus van Pieter. Het schip vist verder onder de registratie VN38.

1927

1927

1927: De bol VN96 van Lute Croes

Lute Croes kocht vervolgens weer een nieuwe bol. Ingeschreven werd op 7 maart 1927 een nieuw vaartuig op naam van Croes, met weer VN96 als visserijnummer.
Met de werf van Jan Kroese ging het inmiddels niet best. De afsluiting van de Zuiderzee wierp haar schaduwen vooruit, steeds meer Vollenhovers gingen de zee af en de overblijvende vissers trachtten het onderhoud tot het absoluut noodzakelijke te beperken. Peter Dorleijn schrijft: 'Om toch nog wat om handen te hebben maken Kroese en zijn zoon in de winter 1926-1927 nog een nieuw bolletje. Dat werd vroeger ook al gedaan, in de loop van het jaar kwam er altijd wel een koper voor het nieuwe scheepje, maar ditmaal raakt hij het aan de straatstenen niet kwijt. 'Ik heb het al in onderscheiden Bladen geadverteerd, maar kan geen kooper vinden,' aldus Jan Kroese." Ook het bosje stro in de mast, de traditionele aanduiding dat het schip te koop is, leek niet te helpen. 

Vermoedelijk is dit de bol die Lute Croes in 1927 van Jan Kroese kocht en op 7 maart als VN96 liet registreren. Daarmee is het waarschijnlijk ook de laatste bol die door Jan Kroese is gebouwd. In 1927 werd gestart met de aanleg van de Afsluitdijk. Nieuwbouw van visserijschepen werd verboden: het overheidsbeleid was volledig gericht op het terugdringen van het aantal visserlui om zo in de toekomst overbevissing te voorkomen.
Peter Dorleijn noemt in een noot bij een lijst van nummers en schippers vanaf 1900 nog de bijnaam van Lute Croes: 'Als bijnaam worden genoemd Lute, de Broeberd, Jan Piek en de Gebraden of de Bakster (Kiefte).' Zoveel bijnamen is wel veel van het goede. Wat de toevoeging Kiefte (een familienaam die ook wel in de Vollenhoofse visserijgeschiedenis voorkomt) betekent, is raadselachtig.

1938

1938

1938: Hoe gaat het, ons baserend op het Centraal Register Vissersvaartuigen, nu verder met het bolletje?

In 1938 gaat de inschrijving in het Register van de bol VN96 van Lute Croes over naar zijn neef Frederik (`Frikke') Schuurman. Op de kaart staat geschreven: 'in 1938 gekocht van L. Kroes ex-VN96'. Schuurman was tot dat moment eigenaar van de bons VN89. Omdat het nummer VN89 na verkoop van de bons vrijkomt nummert Frikke Schuurman de bol om naar VN89.
Op de eerste Registerkaart van deze VN 89 staat het scheepje omschreven als 'zeilbotter' (!) en als bouwjaar wordt 1925 (!) genoemd. Uit de omschrijving van het schip blijkt dat het wel degelijk om de bol gaat. De lengte bedraagt 9,12 meter, de breedte 3,20 meter. De inhoud is 29,67 m3 bruto en 16,32 m3 netto. In registertonnen: 10,49 bruto en 5,77 netto. Als hoofdbedrijf wordt omschreven: snoekbaars-, baars-, voorn- en bleinetten, hoekwant. Eigenaar en schipper van het schip is Frederik Schuurman, geboren op 28 mei 1899, woonachtig op de Gasthuisstraat in Vollenhove.

1950

1950

1950: Een motor wordt geplaatst

Uit een tweede Registerkaart blijkt dat op hetzelfde scheepje op 18 april 1950 een motor is geplaatst. Het betreft een 20pk Ford T motor. Het adres van Frederik Schuurman is overigens ook gewijzigd. Hij woont nu op de Gasthuissteeg.
Alweer een jaar later komt er een andere motor aan boord. De Ford T verdwijnt, een 12 pk ABC, ruwoliemotor 2 cilinder verschijnt.
In 1958 veranderen diverse gegevens op de Registerkaart. Frederik Schuurman is op 8 juli 1957 overleden, nog maar 58 jaar oud. Zijn weduwe Johanna Schuurman-Vis staat nu als eigenaar te boek. Zoon Stoffer Schuurman, geboren op 31 januari 1931, geldt als schipper én vergunninghouder. Het schip wordt nog immer als zeilbotter met motor aangeduid maar tussen haakjes staat er nu ook 'bolletje' bij. Ook voor het eerst wordt de werf Kroeze genoemd en als bouwjaar wordt nu 1923 (!) opgeschreven.

1960

1960

1960: De visserij wordt gestaakt

Als laatste gegeven in het Register wordt dan op 12 mei 1960 de inschrijving doorgehaald dat wil zeggen: de visserij met dit vaartuig wordt gestaakt. De bol is op 11 mei 1960 verkocht aan A. Kruize, woonachtig op de van Hoeylaan in 's Gravenhage, onder de vermelding van 'thans pleziervaartuig'.

1964

1964

1964: Registratie Vollenhovense bol VN89 'Vader Jacob' in 1964

2010

20 juli 2010

20 juli 2010: Aanvraag/verzoek plaatsing van een object op de gemeentelijke monumentenlijst van Elburg

2014

februari 2014

februari 2014: Tagrijn: De herinnering uit Vollenhove

Hoe zit het nu met de historie van deze bol zoals in Vollenhove wordt herinnerd? Daar gaat men er van uit dat de bol in 1923 werd gebouwd en dat Frikke Schuurman de eerste eigenaar was. De verwarring over het bouwjaar is begrijpelijk. We zagen reeds dat bij de eerste inschrijving 1927 wordt vermeld terwijl bij latere visserijkaarten 1925 respectievelijk 1923 worden genoteerd.

Met het eigenaarschap ligt het complexer. Het Register is duidelijk: Lute Croes stond tussen 1927 en 1938 officieel als vergunninghouder te boek. In de praktijk kan het heel goed zo zijn geweest dat vooral zijn neef Frikke met de bol viste en dus door velen als eigenaar werd beschouwd.

Tot de afsluiting visten de broers Schuurman met de bol op ansjovis, haring en bot. Na de afsluiting gingen ze over op de baars- en snoekbaarsvisserij. Er werd gevist met staand want maar ook werd er wel in span gevaren met T. Schuurman die de grote schouw VN45 bezat. De bol was te klein om zelfstandig met de dwarskuil te vissen. Eind veertiger jaren nam zoon Stoffer (geboren in 1931) het roer van zijn vader over. Samen met zijn jongere broer Teunis visten zij met de bol op het IJsselmeer.

In 1940 werd de dijk om de Noord-Oost Polder gedicht en Vollenhove was daarmee van het open water afgesloten. Was de Vollenhoofse visserijvloot in 1937 in vergelijking met een 40 jaar daarvoor al gehalveerd (nog slechts 54 vaartuigen), de sluiting van de dijk rond de N.O.Polder betekende vrijwel de genadeklap voor de Vollenhoofse visserij. Velen verlieten de zee, sommigen visten nog door vanuit een andere haven.
De familie Schuurman koos Elburg als nieuwe uitvalsbasis, hetgeen tot veel reistijd en extra kosten leidde. Toen ook Elburg door de volgende polder, Oostelijk Flevoland, van het IJsselmeer werd afgesloten, staakten Stoffer en Teunis de visserij in 1960.

De bol ging de recreatie in, een inwoner van Den Haag was de eerste eigenaar in deze nieuwe periode. Rond 1968 kwam de bol in handen van Harrie Bootsma te Emmeloord, welbekend in Botterbehoud-kringen. Het scheepje was inmiddels in slechte staat, veel hout was rot en teloorgang dreigde. Besloten werd de bol van een stevige ijzeren huid en dito spanten te voorzien en vervolgens het vergane hout te verwijderen. Gold voor veel visserijschepen halverwege de vorige eeuw dat ijzerbeslag veelal het doodskleed betekende, voor de bol VN89 heeft het tot overleving geleid.

Eigenaar Hans van Wijk
Eigenaar Hans van Wijk

2016

22 februari 2016

22 februari 2016: Aanvulling van eigenaar Hans van Wijk

Uit nieuw verkregen informatie kunnen we concluderen dat de VN89 in 1923 is gebouwd en de eerste 6 jaar onder het visserijnummer VN96 heeft gevist. De gebroeders Croes visten er mee en hun neef Frikke nam de bol na zes jaar over voor zes honderd gulden.  De zus van de gebroeders is de moeder van Frikke. Frikke viste vanaf 1929 met het nummer VN89 en sindsdien staat dat staat nog steeds op de bol en in het zeil.

2018

11 september 2018

11 september 2018: Reactie van Peter Zijlstra

Ik kwam dit verhaal tegen over de Vollenhovense bol VN89. Heel erg leuk om te lezen. Ik ben een zoon van J. Zijlstra, indertijd uit Den Dolder, één van de door u genoemde eigenaren. Ik herinner me de bol uit mijn jeugd heel goed. Het vreemde is alleen dat er toen een kajuit op zat. Is het hetzelfde schip? Mijn ouders kochten het schip in 1964, dus niet 66. Toen heette het d' Olke Bolke. Zij noemden het eerst Samalona maar doopten het later om naar 'Vader Jakob'. In 1967 is het verkocht. 

We zijn zeer geïnteresseerd in uw opmerkingen en/of vragen over dit schip. Stuur ze ons!

Terug naar het overzicht