Brontoliet, De biografie van een botterjacht
(en de zeventien eigenaren)
Inleiding
Een uniek schip met een bijzondere en bewogen geschiedenis. We hebben het hier over de Brontoliet, een heel groot houten botterjacht van bijna zeventien meter lang en ruim vijf meter breed dat in het begin van de twintigste eeuw het levenslicht zag en nu ruim in de eenentwintigste eeuw nog steeds rond vaart. Op dit moment al weer bijna 120 jaar. Je moest niet bang aangelegd zijn als je met dit schip ging varen. Aanmeren in een krappe jachthaven was en is bijvoorbeeld geen sinecure. Waar begonnen al die opeenvolgende eigenaren aan. Ook als ervaren zeiler namen zij meestal toch een schipper aan boord met ervaring. Bovendien verkeerde het schip gaandeweg in slechte tot zeer slechte staat. Het vormde kennelijk geen beletsel om de Brontoliet te kopen. Ging er soms een ongekende betovering van dit botterjacht uit in welke staat het dan ook verkeerde?
Voor het eerst wordt in dit boek de complete geschiedenis van dit botterjacht geschreven.
We beginnen hoofdstuk 1 Botters en botterjachten met een korte geschiedenis van de visbotter op de Zuiderzee, gevolgd door de bouw van botterjachten in Nederland en België.
Het nogal dramatische verhaal van de opdrachtgever tot de bouw van de Brontoliet (Nixe II genaamd) komt aan de orde in hoofdstuk 2 Een ongeluk met grote gevolgen.
In hoofdstuk 3 Botterjachten tussen de spitsen gaan we iets dieper in op de geschiedenis van de familie Joostens in Niel aan de Rupel en hun prominente rol bij de scheepsbouw.
Van vijftien van de zeventien eigenaren geven we een levensschets met enige nadruk op dat deel van hun leven dat in het teken heeft gestaan van de watersport of de aankoop van de Brontoliet. We bespreken zo mogelijk hun eerdere maritieme aankopen, en hun aankoop en verkoop van het botterjacht. Waarom kopen ze het schip en wat doen ze er mee? Waarom verkopen ze het weer? Hoewel, vanaf de tewaterlating in 1907, het botterjacht tot 1942 achtereenvolgens de namen Nixe II, Nixe, Brederode en Paradijsvogel draagt, noemen wij het, als we over het schip in algemene zin spreken, voor het gemak Brontoliet, de naam die het schip tijdens de Duitse bezetting krijgt en nog steeds heeft.
Uniek in zijn soort
De Brontoliet is uniek in zijn soort. Van de begin vorige eeuw in België en Nederland gebouwde grote botterjachten van meer dan vijftien meter lengte is de Brontoliet voor zover bekend het laatste overgebleven schip. En het botterjacht Groote Beer dan, zult u als kenner van de ronde en platbodemjachten zeggen. Beide schepen hebben inderdaad enkele overeenkomsten. Zo is de Groote Beer, direct voorafgaand aan de restauratie begin deze eeuw van de Brontoliet bij de werf van Nieuwboer in Spakenburg, ook bij deze werf in de oude glorie hersteld. Als je beide schepen naast elkaar ziet liggen, lijken het bovendien wel zusterschepen. De lengte en de breedte zijn vrijwel gelijk. Maar daarmee houdt de gelijkenis ook op. De Brontoliet is van Belgische makelij, terwijl de Groote Beer bij Janus Kok in Huizen is gebouwd. Belangrijker: de Brontoliet is in 1907 te water gelaten en de Groote Beer in 1947, veertig jaar later. Met andere woorden: de Groote Beer behoort niet tot de categorie van de begin vorige eeuw gebouwde grote botterjachten.
Een bijzondere en bewogen geschiedenis
De Brontoliet is dus niet alleen uniek in zijn soort, maar heeft hoe dan ook een zeer bijzondere en bewogen geschiedenis gehad. Zo ontsnapt het schip net op tijd aan de belegering door de Duitse troepen eind 1914 van havenstad Antwerpen tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). In Nederland wordt de dramatisch valse start die het botterjacht in België onder de eerste eigenaar maakt vervolgens tijdens het interbellum ruimschoots goed gemaakt onder drie opeenvolgende eigenaren. Aanvankelijk als wedstrijdjacht van twee welgestelde heren, later als, gedurende vijf jaar achter elkaar, intensief gebruikt vakantieschip en tegelijk als bedrijfsvaartuig. Het wordt in hoofdstuk 4 Een handelaar in suiker, hoofdstuk 5 De wijnkoper koopt zijn vijfde schip en hoofdstuk 6 De professor gaat zeilen allemaal gedetailleerd beschreven. Aanvankelijk zijn er nauwelijks foto's van de Brontoliet te vinden (de eerste dateert uit 1919), tijdens de genoemde vakanties zijn totaal ongeveer 300 foto's gemaakt, zodat een strenge selectie nodig is geweest.
De totstandkoming kan dit boek
Na deze gouden tip in 2010 waardoor de geschiedenis van de Brontoliet vóór 1935 ook kon worden ontsloten en met ook de oorlogsgeschiedenis vrijwel compleet, besluit ik om een boek te schrijven over de Brontoliet. Het eerste dat me te doen staat is op zoek te gaan naar de eigenaren na 1969, het jaar van de verkoop door de familie Terwindt. Al snel komt in mij hiervoor de 'rechercheur' naar boven, waarbij geduld, een goede
neus en veel doorzettingsvermogen belangrijke en noodzakelijke zaken zijn. Het zoeken, navorsen en uiteindelijk vinden heb ik vanaf het begin als zeer bevredigend ervaren. Een oproep in de Waterkampioen levert een doorbraak op als de voorlaatste nog ontbrekende eigenaar na 1969 zich meldt.
Na de eerste onderzoeken in 2010 en begin 2011 moet eerst de biografie afgerond worden over de hoofdpersoon in hoofdstuk 6 De professor gaat zeilen. Het boek van Herman Langeveld verschijnt in 2014 onder de titel De man die in de put sprong (Uitgeverij Boom, Amsterdam). In 2015 ga ik, in mijn vrije tijd, een jaar lang, kortstondig verder met het onderzoek naar de Brontoliet en pas na mijn pensionering in 2021 met volle kracht vooruit. Dat het verstrijken van de tijd vaak een gunsti¬ge factor is, blijkt bijvoorbeeld uit mijn zoektocht naar foto's uit de jaren '60 van de Brontoliet die een keer, als gevolg van het op breken staan van de mast, aanlegt bij het zendschip van ra¬diostation Veronica voor de kust van Zuid-Holland. Het klinkt wat cru, maar pas na het overlijden van een neef van Hein Terwindt, komen vrij recent de bewuste foto's hiervan tevoor¬schijn. Ook de laatste nog ontbrekende eigenaar van na 1969 vind ik pas recent: eigenaar Jan Boerhof is niet actief op Inter¬net of de `social media' en lang onvindbaar. Hij heeft jarenlang geen digitale sporen. Pas op het moment dat hij als vrijwilliger bij het project van de Kamper Kogge een interview geeft aan het plaatselijke krantje dat op hun site wordt geplaatst, vind ik hem. Het levert verhalen en prachtige foto's op.
Ten slotte moet vooral benadrukt worden dat dit boek er zonder Hein Terwindt en Dirk van Wassenaer nooit was gekomen. Dan was bij het onlangs opruimen van het terrein van de gestopte autosloperij het wrak van de Brontoliet ongetwijfeld gesloopt en wellicht als kachelhout verkocht. Hein en Dirk zijn er op tijd bij geweest en hebben er voor gezorgd dat het wrak ook niet in hun eigen open haarden is verdwenen, een moge¬lijkheid die zij na de aankoop altijd open hebben gehouden. Zij kunnen niet genoeg geprezen worden voor het door hen gerealiseerde behoud van dit prachtige stuk erfgoed, al betreft het van oorsprong Belgisch erfgoed. Dirk zorgde bovendien niet alleen voor de financiering van de restauratie van zijn schip, maar ook van het laten maken van dit boek.
Hulde!
Teun Schermerhorn, Overveen, voorjaar 202