Brontoliet, De biografie van een botterjacht

Uniek in zijn soort

Voor het eerst wordt in dit boek de complete geschiedenis van dit botterjacht geschreven.
De Brontoliet is uniek in zijn soort. Van de begin vorige eeuw in België en Nederland gebouwde grote botterjachten van meer dan vijftien meter lengte is de Brontoliet voor zover bekend het laatste overgebleven schip. En het botterjacht Groote Beer dan, zult u als kenner van de ronde en platbodemjachten zeggen. Beide schepen hebben inderdaad enkele overeenkomsten. Zo is de Groote Beer, direct voorafgaand aan de restauratie begin deze eeuw van de Brontoliet bij de werf van Nieuwboer in Spakenburg, ook bij deze werf in de oude glorie hersteld. Als je beide schepen naast elkaar ziet liggen, lijken het bovendien wel zusterschepen. De lengte en de breedte zijn vrijwel gelijk. Maar daarmee houdt de gelijkenis ook op. De Brontoliet is van Belgische makelij, terwijl de Groote Beer bij Janus Kok in Huizen is gebouwd. Belangrijker: de Brontoliet is in 1907 te water gelaten en de Groote Beer in 1947, veertig jaar later. Met andere woorden: de Groote Beer behoort niet tot de categorie van de begin vorige eeuw gebouwde grote botterjachten.

Een bijzondere en bewogen geschiedenis

De Brontoliet is dus niet alleen uniek in zijn soort, maar heeft hoe dan ook een zeer bijzondere en bewogen geschiedenis gehad. Zo ontsnapt het schip net op tijd aan de belegering door de Duitse troepen eind 1914 van havenstad Antwerpen tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). In Nederland wordt de dramatisch valse start die het botterjacht in België onder de eerste eigenaar maakt vervolgens tijdens het interbellum ruimschoots goed gemaakt onder drie opeenvolgende eigenaren. Aanvankelijk als wedstrijdjacht van twee welgestelde heren, later als, gedurende vijf jaar achter elkaar, intensief gebruikt vakantieschip en tegelijk als bedrijfsvaartuig.

De totstandkoming kan dit boek

Na deze gouden tip in 2010 waardoor de geschiedenis van de Brontoliet vóór 1935 ook kon worden ontsloten en met ook de oorlogsgeschiedenis vrijwel compleet, besluit ik om een boek te schrijven over de Brontoliet. Het eerste dat me te doen staat is op zoek te gaan naar de eigenaren na 1969, het jaar van de verkoop door de familie Terwindt. Al snel komt in mij hiervoor de 'rechercheur' naar boven, waarbij geduld, een goede 

neus en veel doorzettingsvermogen belangrijke en noodzakelijke zaken zijn. Het zoeken, navorsen en uiteindelijk vinden heb ik vanaf het begin als zeer bevredigend ervaren. Een oproep in de Waterkampioen levert een doorbraak op als de voorlaatste nog ontbrekende eigenaar na 1969 zich meldt.
Na de eerste onderzoeken in 2010 en begin 2011 moet eerst de biografie afgerond worden over de hoofdpersoon in hoofdstuk 6 De professor gaat zeilen. Het boek van Herman Langeveld verschijnt in 2014 onder de titel De man die in de put sprong (Uitgeverij Boom, Amsterdam). In 2015 ga ik, in mijn vrije tijd, een jaar lang, kortstondig verder met het onderzoek naar de Brontoliet en pas na mijn pensionering in 2021 met volle kracht vooruit. Dat het verstrijken van de tijd vaak een gunsti¬ge factor is, blijkt bijvoorbeeld uit mijn zoektocht naar foto's uit de jaren '60 van de Brontoliet die een keer, als gevolg van het op breken staan van de mast, aanlegt bij het zendschip van ra¬diostation Veronica voor de kust van Zuid-Holland. Het klinkt wat cru, maar pas na het overlijden van een neef van Hein Terwindt, komen vrij recent de bewuste foto's hiervan tevoor¬schijn. Ook de laatste nog ontbrekende eigenaar van na 1969 vind ik pas recent: eigenaar Jan Boerhof is niet actief op Inter¬net of de `social media' en lang onvindbaar. Hij heeft jarenlang geen digitale sporen. Pas op het moment dat hij als vrijwilliger bij het project van de Kamper Kogge een interview geeft aan het plaatselijke krantje dat op hun site wordt geplaatst, vind ik hem. Het levert verhalen en prachtige foto's op.

Ten slotte moet vooral benadrukt worden dat dit boek er zonder Hein Terwindt en Dirk van Wassenaer nooit was gekomen. Dan was bij het onlangs opruimen van het terrein van de gestopte autosloperij het wrak van de Brontoliet ongetwijfeld gesloopt en wellicht als kachelhout verkocht. Hein en Dirk zijn er op tijd bij geweest en hebben er voor gezorgd dat het wrak ook niet in hun eigen open haarden is verdwenen, een moge¬lijkheid die zij na de aankoop altijd open hebben gehouden. Zij kunnen niet genoeg geprezen worden voor het door hen gerealiseerde behoud van dit prachtige stuk erfgoed, al betreft het van oorsprong Belgisch erfgoed. Dirk zorgde bovendien niet alleen voor de financiering van de restauratie van zijn schip, maar ook van het laten maken van dit boek.
Hulde!
Teun Schermerhorn, Overveen, voorjaar 2026

De Inhoudsopgave

Spiegel der Zeilvaart november 2026: Biografie van een botterjacht

De Brontoliet, dat machtige botterjacht, heeft een eigen biografie gekregen. De bijzondere levensloop van dit jacht, dat van de helling gleed in het Vlaamse Niel, beslaat inmiddels 120 jaar en is doorspekt met ups en downs, drama en plezier—totdat alleen een totaalrestauratie nog redding kan bieden. Het boek is te koop via de Webshop van Spiegel der Zeilvaart.

Het is volbracht, anders is de klus die Teun Scher¬merhorn op zich nam toch niet te typeren, want al in 2010 zette hij zijn eerste stappen in het onderzoek naar de Brontoliet. Het botterjacht was twee jaar eerder gerestaureerd op de werf van Nieuwboer in Spakenburg en in 2009, toen het onder zeil was, uitgebreid gefotografeerd door Bertel Kolthof. Die beelden vormden een extra aansporing aan de slag te gaan met het jacht dat een aantal jaren toebehoorde aan Willem Schermerhorn, de eerste na-oorlogse premier van Nederland en, inderdaad, directe familie van de auteur. We zijn nu zestien jaar verder en nu ligt er een kloek boek van bijna 250 pagina's, prachtig gebonden uitgevoerd, met een macht aan foto's en een leeslintje om het te completeren.

Bijzondere schepen als de Brontoliet zijn vaker onderwerp van een boek. Meestal is een restaura-tie de aanleiding om diep in de historie van een schip te duiken. De afronding volgt dan met een verslag van de uitgebreide werkzaamheden om het leven van het varend erfgoed te redden. Wat dat laatste betreft is er bij Brontoliet sprake van een bekend patroon. De verrassing zit 'min het begin van het boek, waarin uitgebreid de bouw- 58 fase aan bod komt. De Brontoliet is namelijk geen Nederlands schip, maar afkomstig van een werf aan de Rupel in Vlaanderen. Ferdinand Joostens had al eerder in 1904 een uitzonderlijk botter-jacht gebouwd, De Bries, en mag voor Ernst Kar-cher, die rijk geworden is in zaken, een volgend botterjacht van bijna 17 meter bouwen met als naam Nixe II. Teun Schermerhorn schetst uitge-breid hoe rijk de watersportcultuur wel niet was op de Schelde, aangedreven door de welvaart in het Antwerpen van voor de Eerste Wereldoorlog. We moeten niet vergeten dat België in die tijd de vierde economie van de wereld was. Om het even scherp neer te zetten: `De Royal Yacht Club de Belgique telde talloze leden van Europese koningshuizen, terwijl de Nederlandse KNZ&RV het een beetje lullig met een Zweedse kroonprins moest stellen,' aldus Schermerhorn.

Desondanks verhuist de Nixe II als Nixe naar Amsterdam en begint er een periode waarin stevig wedstrijd wordt gezeild bij de Nederlandse Koninklijke. Het voert hier te ver om die jaren te behandelen, maar in 1935 komt dan Willem Schermerhorn op de proppen. Dit is een fase waarover de auteur, dankzij de familierelatie, veel te weten komt. Schermerhorn kwam niet bepaald uit een heel vermogend nest, maar weet, nadat hij het schip had aangeschaft, het mes aan meerdere kanten te laten snijden door zijn werk voor de TH in Delft en Rijkswaterstaat. Het jacht werd als bedrijfsvaartuig geregistreerd, maar in de zomervakanties toerde de familie er uitgebreid mee door het land. De vele foto's die stammen uit deze tijd geven en goed beeld van hoe Nederland er langs de waterkant uitzag: tamelijk leeg.

Schermerhorn was altijd al een tegenstander van het nationaalsocialisme en dat wreekt zich in de oorlogsjaren. Hij wordt gegijzeld en gevangengezet. Om na zijn vrijlating in 1943 meteen onder te duiken. Zijn zoon Teun verkoopt daarom min of meer gedwongen het botterjacht dat dan de naam Paradijsvogel draagt - naar Duitsland. Ook de naoorlogse episode zorgt ervoor dat het boek een veel breder perspectief krijgt dan alleen een biografie van een botterjacht. Je leest hoe er gerommeld werd in een land dat zichzelf weer op poten probeerde te zetten. Rust en orde keren pas weer terug in de jaren vijftig. Ook voor de Brontoliet, die dan in handen komt van de directeur van een steenfabriek. Zijn zoon Hein Terwindt blijkt later een cruciale rol te spelen bij de redding van het schip. Uiteraard samen met de huidige eigenaar Dirk van Wassenaer. Het is ongelooflijk als je de foto's van het wrak ziet waarmee zij in 1998 aan het werk gingen: uit dat wrak verrees - als een feniks uit haar as - uiteindelijk weer een prachtig botterjacht. 

(Arthur van 't Hof)

Het boek

De biografie van een botterjacht (en de zeventien eigenaren) door Teun Schermerhorn.
Het boek telt 248 pagina’s en heeft het fortmaat van 30 x 25.5 cm met een harde kaft in luxe uitvoering.
Uitgegeven door Dirk van Wassenaer.
Prijs 39,50.
Verkrijgbaar via www.spiegelderzeilvaart.nl/boeken