2026 nummer 6: Het Spinnegat of wat een foto kan laten zien
Wat er allemaal ooit is vastgelegd ....
(Een voorschot op wat nog gaat komen)
Op dit moment zijn Jan Brilleman, Jan Eissens en ondergetekende waarschijnlijk de enigen die misschien een beetje, ik ben voorzichtig, weten wat er bij benadering in het (papieren) Stamboekarchief te vinden is. Gewoon omdat we doelgericht informatie zochten en vonden. Daarnaast vonden we ook ogenschijnlijk minder belangrijke maar leuke informatie. Informatie die op het eerste gezicht misschien niet echt relevant was, omdat we er niet naar zochten. De nodige teksten en foto’s hebben we en passant wel digitaal vastgelegd. Je weet het immers maar nooit. De meeste zijn intussen wel ergens op de website terug te vinden.
Zo kwamen we ook de bijgaande foto opnieuw tegen. Een foto van een tjotter in Denemarken. Genomen in het begin van de zestiger jaren van de vorige eeuw, nu ongeveer 65 jaar geleden. Het is een foto van een tjotter die toen 'Arken' genoemd werd. De huidige 'Bolle Mijn'. De foto was ons niet eens onbekend. We hadden het vaker gezien. Het is zo’n plaatje dat zich ergens in de diepten van je geheugen vastzet.
Meerdere oud bestuursleden en eerdere stamboekbeheerders hebben er naar gekeken. Ze hebben er uitgebreid over gedelibereerd en hun overwegingen schriftelijk vastgelegd. Naar de herkomst van het scheepje bleven ze gissen. Maar, hun meningen liepen nogal uiteen en hun oordelen waren niet gelijkluidend. Tijdens het onderzoek naar de tjotter Noorderling viel de foto mij weer eens in de handen. Deze keer werd mijn oog door een detail getrokken. Straks zal ik benoemen waar mijn oog op viel.
Zoals u weet verdiep ik mij samen met Robin van Son al jaren op rij in de geschiedenis en de vormentaal van Friese ronde jachten en dan met name de tjotters. In de afgelopen tien jaar heb ik er bij herhaling over geschreven. Vaak waren we verbaasd over onze vondsten en waarnemingen. Toen Robin zijn tjotter Noordeling kreeg, hebben vaak gekeken of we iets over de oude geschiedenis van het scheepje konden vinden. Er was nooit over geschreven. We hebben alle mogelijke bouwers tegen het licht gehouden en bij alle bouwers hadden we stevige argumenten “waarom niet” en ook “waarom wel”.
We denken inmiddels een eind met onze puzzeltocht te zijn, maar de oudste verifieerbare bron stamt nog steeds “slechts” uit 1942. Voor het overige moeten we het doen met onze eigen waarnemingen. In kleine kring toetsen we deze in de hoop tegen meer concrete aanwijzingen aan te lopen. De foto van de Arken hielp bij onze puzzeltocht.
Het Spinnegat
Op de foto werd mijn oog werd getrokken naar het spinnegat. Het gat onder de hennebalk, recht onder het helmhout van een rond jacht. Vaak wordt het afgedekt met een versierd deksel waar een veelheid van versieringen op afgebeeld kunnen zijn. Het spinnegat op de foto heeft dezelfde vorm als dat van de Noorderling. Op de meeste beschikbare foto’s zie je wel het spinnegatdeksel maar niet het spinnegat.
Bij mij kwam de volgende gedachte op: “Zou het kunnen zijn dat het spinnegat een soort handtekening van de bouwer is?” Bij restauraties wordt de plank waar het in zit vaak niet vervangen omdat het nauwelijks aangetast wordt door weer en wind. Hoe de plank waarin het spinnegat zit genoemd wordt weet ik niet. Je zou het kunnen kwalificeren als een rugleuning van de achterbank en in mijn gedachtengang, toen ik de foto zag, is het een stuk hout dat vanaf de bouw in de boot zit. Dat ik nieuwsgierig was of mijn gedachtengang kon kloppen zal duidelijk zijn. De zoektocht om deze gedachte te onderbouwen kostte nogal wat tijd. We hebben gezocht in onze verzamelingen en die van het Stamboek of we foto’s van andere spinnegaten konden vinden, we hebben schepen bekeken en we vonden een verscheidenheid aan vormen.
Bij de foto van de Arken en in de Noorderling zagen we een spinnegat met een gebogen onder- en bovenzijde en twee rechte zijkanten waarvan de ene zijde langer is dan de andere. In deze vorm past maar op één manier een spinnegatsdeksel. Op de juiste manier. Er is geen symmetrie. Op voorhand kan ik u verklappen dat we tijdens onze puzzeltocht deze vorm vaker tegen gekomen zijn en dat slechts bij één bouwer. In een volgende Uit het Stamboek zal ik hier op terug komen. Uit de veelheid van vaak matige foto’s moeten we nog een keuze maken. Misschien moeten we de hoofdvormen nog gewoon ouderwets gaan tekenen. Het verhaal hebben we al maar het moet nog verder uitgewerkt worden. U houdt het van ons tegoed.
Het Vlugschrift "Uit het Stamboek - Behoud(t) het Goede" wordt samengesteld door Gerard ten Cate.