Vabel

Vabel

De 'Vabel' (Va - Bel: Vaar Wel) is een heel mysterieus schip wat haar geschiedenis betreft. In de correspondentie van Van Waning met Huysman in het begin van de vijftiger jaren van de vorige eeuw duikt ze op als 'boeier' die in 1915 zou zijn gebouwd bij de Hollandsche Scheepsbouwmij te IJlst. Deze werf bestond op dat moment niet meer, was reeds overgegaan naar de familie Zwolsman en bovendien heeft het schip de uiterlijke kenmerken van een Zwolsman-aak.
1915 is voor de generatie van Ulbe-Evert-Klaas een vreemd jaar. Willem Ulbeszoon besluit in dat jaar uit IJlst te vertrekken, omdat hij met oom Evert niet erg kan opschieten en richt met zijn vader een 'ijzerwerf in Workum op. Aansluitend komt Klaas naar IJlst. Is dit schip in 1915 toch in IJlst gebouwd, waar het beslist een 'vreemde-eend-in-de-bijt' is, of komt het misschien uit Workum, waar het naadloos aansluit op de Wieringeraken van Ulbe? Uiteraard zijn andere opties ook nog mogelijk.

Tjalk, Boeier 'Vabel'' zondagmorgen op het IJ (Collectie GtC)
Tjalk, Boeier 'Vabel'' zondagmorgen op het IJ (Collectie GtC)

Eigenschappen

Plaquette nummer:1549 Zeil nummer:
Categorie:A Tekening nummer:
Type:Boeier

Bouw

Bouwjaar:1915 Ontwerper:U. Zwolsman
Werf:U. Zwolsman Werf plaats:Workum
Motor:Inbouw Motor type:
Materiaal romp:Eikenhout Materiaal kajuit:Eikenhout
Materiaal zeil:Dacron
Onderwaterschip: Kiel:Kielbalk

Afmetingen

Lengte stevens:12,30 m Breedte berghout:4,10 m
Diepgang:1,05 m Masthoogte water:13,10 m
Oppervlakte grootzeil:59,00 m2 Oppervlakte fok:36,00 m2
Oppervlakte botterfok:0,00 m2 Oppervlakte kluiver:0,00 m2
Oppervlakte totaal:95,00 m2 Oppervlakte overig:0,00 m2

Tot nu toe bekende eigenaren en namen van het schip

voor 1905 (jachtlijst KNRenZV) – 1914 W. Hultzer ( Fortuna)
1914 – 1935 A. Bos Pzn, Dordrecht ( Catharina)
rond 1947 – onbekend Mrs. H.C. Hansen, Londen ( Vabel)
1974 – 1980 C.D. Colchester, (GB) ( Vabel)
1980 – 1984 Piet Dekker, Kortenhoef ( Vabel)
1984 – 1990 A.J.M. Molle, Middelburg ( Vabel)
1990 – Nu (laatst bekend) Stichting Museumhaven Zeeland, Zierikzee ( Vabel)

Geschiedenis

1974

1974

1974: De Engelsman Giles Colchester koopt de 'Vabel'

De Engelse eigenaar Giles Colchester, die de 'Vabel' in 1974 heeft gekocht maakt in 1976 en 1978 een aantal trips met de 'Vabel' naar Nederland.

Afbeeldingen van de 'Vabel' tijdens de reizen van Giles Colchester
Afbeeldingen van de 'Vabel' tijdens de reizen van Giles Colchester

1980

1980

1980: Pag. 381-384 - Monografie 25 - Een stranding bij Wassenaar

Het strand bij Wassenaar is een uniek en uitgezocht gebied dat op velen, dikwijls op te velen, een grote aantrekkingskracht uitoefent. Maar schepen en jachten, nee komen er nooit.
Als Chris Colchester in 1980 aan een volgende oversteek begint wordt hij verrast door een zware Westerstorm. Het schip strandt op 31 augustus 1980 ten noorden van Wassenaar, waarbij de schipper verdrinkt. 
Met grote koppen meldden Haagse kranten van maandag 1 september 1980 dan ook:

Britse tjalk loopt in storm vast bij Wassenaar - Kapitein slaat overboord

De 'Vabel' is zwaar beschadigd, maar wordt geborgen.

Het schip wordt geborgen na de stranding. Flinke schade, niet alleen door de standing maar ook door de berging.
Het schip wordt geborgen na de stranding. Flinke schade, niet alleen door de standing maar ook door de berging.

De 'Vabel' wordt vervoerd naar Amsterdam. Scheepsbouwer Piet Dekker uit Kortenhoef koopt het schip en restaureert het. 

Koopcontract Boeier 'Vabel' Piet Dekker Kortenhoef
Koopcontract Boeier 'Vabel' Piet Dekker Kortenhoef
Foto december 1985
Foto december 1985
Reparaties op de werf van Piet Dekker in Kortenhoef
Reparaties op de werf van Piet Dekker in Kortenhoef

1984

29 oktober 1984

29 oktober 1984: Subsidie aanvraag van eigenaar A.J.M. Molle

1987

1987

1987: Foto drooggevallen na restauratie in 1987

2000

2000

2000: Documentatie Stamboek

2012

2012

2012: Consent-2012 De Vabel - het mysterieuze leven van een oude dame

Consent is een uitgave voor de donateurs, sponsors en relaties van de uitgevende organisaties; dit zijn naast VZW Tolerant, de Stichting Museumhaven Zeeland uit Zierikzee en Stichting Behoud Hoogaars. In het blad Consent verscheen in het voorjaar 2012 een artikel over de geschiedenis van de Boeier 'Vabel':

Op 31 augustus 1980 vertrokken zes bemanningsleden op zaterdagochtend met de "De Engelse tjalk Vabel" - zoals een krant het schip noemde - uit Woodbridge, Engeland met bestemming Amsterdam. Onderweg nam de wind snel aan kracht toe, de motor viel uit en het schip kon de haven van IJmuiden niet meer bereiken. Het schip strandde aan de Wassenaarse Slag. Piet Dekker uit Kortenhoef kocht het wrak met als aannemelijk doel het schip te restaureren en te verkopen. De gedeeltelijke restauratie vond plaats tussen september 1980 en 1984.

De levensloop van de Vabel na de stranding is goed te herleiden, maar wat is haar geschiedenis voor de fatale stranding Startpunt van de reconstructie op hoofdlijnen is een zwart/wit foto, gemaakt in Zierikzee tussen 1900 en 1905. Afgebeeld is: "Recherchevaartuig No 2" van de Ambulante Recherche, nu douane genaamd.

pdf Consent-2012 De Vabel - het mysterieuze leven van een oude dame.pdf

"Recherchevaartuig No 2" van de Ambulante Recherche, nu douane genaamd
"Recherchevaartuig No 2" van de Ambulante Recherche, nu douane genaamd

2013

2013

2013: Stichting Museumhaven Zeeland

Momenteel vindt in Zierikzee bij de Stads- &  Commercie Werf aan de Vissersdijk een grondige restauratie van het schip plaats
Momenteel vindt in Zierikzee bij de Stads- & Commercie Werf aan de Vissersdijk een grondige restauratie van het schip plaats

Belangstelling voor de geschiedenis van de Boeier 'Vabel'

Er is vanwege de huidige restauratie zeer veel belangstelling voor de geschiedenis van de boeier 'Vabel'. Van de beginperiode is nauwelijks iets met zekerheid bekend en het onderzoek richt zich dan ook voornamelijk op deze fase. Er is de veronderstelling dat het schip zou zijn opgeleverd als een rijksvaartuig, te weten als Recherche Vaartuig No. 2, hetgeen nu als een douanevaartuig zou worden aangemerkt. Indien dit juist zou zijn, is het schip gebouwd in 1888 en zou het in 1909 als rijksvaartuig uit de vaart zijn genomen. De naam VABEL zou zijn ontstaan uit de samentrekking van VArende BELastingen. 

Een ander feit dat opduikt is de vermelding in de Waterkampioen van 1936 (pag. 1005): "Hollandse platbodem 'Margaretha' verkocht naar België, heet nu 'Vabel'". Onderzoek heeft aangetoond dat de nieuwe Belgische eigenaar Van Aubel heette en, zonder al te veel fantasie, is hier ook de naam 'Vabel' aan te ontlenen. Het schip zou in die fase van haar bestaan in de haven van Terneuzen hebben gelegen. Daarna volgt de vermelding dat het schip in 1947, nog altijd onder de naam VABEL, in LRY is ingeschreven met als eigenaresse Mrs. H.C. Hanson te London. In 1951 is dit Peter L. Wood te London en het jaar daarop de radio commentator Richard Dimbleby, die een film heeft gemaakt met als titel 'A journey with Richard Dimbleby down the sweet Thames'.
Na Richard Dimbleby volgen er nog twee eigenaren, waarna het schip vanaf 1964 in bezit komt van de familie Keppel-Compton te London, waarbij als eerste Mrs. Marjorie M.A. Keppel-Compton en als laatste Sqn. Ldr. R.W. Keppel-Compton wordt vermeld (1971).

2014

2014

2014: Discussie 'Vabel' wel of geen Boeier

Peter Hamer schrijft:
Het oordeel of een boeier, een boeier is, is nogal subjectief. Er zijn kennelijk weinig concreet meetbare eigenschappen om het pleit te beslechten, mogelijk met uitzondering van de L/B verhouding. Maar ook daar lijkt deze voor de grotere boeiers doorgaans niet te voldoen aan de uitkomst >4.  (De Vabel is 3,18) Uit de beschrijving van de diverse modellen zou ik willen opmaken dat het een Amsterdams model boeier is: "een karveel gebouwde, stoere boeier, die ..... haar verwantschap aan de Hollandse kromsteven vrachtvaarder van die tijd verraadt".  Aldus Huitema (pag.60).

Het verhaal van de zoektocht is feitelijk begonnen met de vermelding in de WK van 1936, de Belgenbrief. Die noemt de 'Margareta'. Ik heb toen de "Wandelaer et sur l'Eau" geraadpleegd, en vond een zestal foto's van de Vabel, gekocht door de heer Van Aubel in Gent. Het artikel vermeldt dat het schip:
'a été dénicher á Dordrecht ....' Het bleek niet mogelijk in contact te komen met de familie Van Aubel, hoewel die nog steeds betrokken zijn bij de koninklijke jachtclub Gent. Ik heb toen een kennis in Dordrecht gevraagd naar gegevens van boeiers bij de KDR&ZV in de dertiger jaren. In een overzicht van de hand van dhr. Blussé kwam de boeier 'Catharina' voor, met de vermelding : stugge oude schuit, gekocht van Willem Hultzer van de Amstel, en voor zover bekend verkocht naar de Middellandse Zee. Vandaar naar het jachtenregister 1924/25 en de bouwwerf was maar een kleine stap. Diverse krantenartikelen uit de jaren 90 van de 19e eeuw kleurden het plaatje in.
 

Wandelaer et sur l'eau, sept. 1936 no.165 pag.425
Wandelaer et sur l'eau, sept. 1936 no.165 pag.425

oktober 2014

oktober 2014: Spiegel der Zeilvaart Oktober 2014 nummer 10: De werfbaas van de Stads- en Commercie Werf Zierikzee

Het project 'Vabel'

In de Spiegel der Zeilvaart van Oktober 2014 heeft Wim de Bruijn een artikel geschreven over Julian de Jonge, die in september officieel is benoemd als  werfbaas van de Zierikzeese stadswerf. Op deze werf worden historische schepen onderhouden en gerestaureerd. Ook de 'Vabel' wordt daar herbouwd, een boeier waarover nu een hele reeks nieuwe feiten boven water is gekomen.
Julian de Jonge kon je de laatste jaren regelmatig tegenkomen op verschillende werven. Door de Stichting Museumhaven Zierikzee werd hij voor 1 á 2 dagen per week ingehuurd om de vrijwilligers aan te sturen bij hun werkzaamheden. De museumhaven beschikt over een groep van wel veertig vrijwilligers. Per werkdag kunnen er maximaal acht aanwezig zijn. De meeste tijd vergt nu het werk aan de boeier 'Vabel', die volledig gerestaureerd wordt. Na drie jaar zijn de huid, het berghout en het grootste deel van het boeisel vernieuwd. Het merendeel van de spanten en leggers is vernieuwd en ook het zeilwerk en mastkoker zijn klaar. De komende jaren zijn het dek, de opbouw en de inrichting aan de beurt. Als ook de tuigage klaar is, kan er weer worden gezeild. Maar het zal nog wel een paar jaar duren voor het zover is.

pdf SdZ Oktober 2014 Nr08 - Boeier Vabel en de Werfbaas van de Stads- en Commerciewerf Zierikzee

2015

december 2015

december 2015: De wedergeboorte van een schip: de restauratie van de houten boeier “Vabel” op de werf van de Stichting Museumhaven Zeeland

Een foto uit het jaar 1903 van een zeilende boeier van de belastingdienst in de haven van Zierikzee gaf zoveel gelijkenis met de Vabel dat men concludeerde dat het hetzelfde type schip betrof. Eén van de drie douaneschepen? Dat was echt geweldig want nu had het schip ook een Zeeuwse historie. “Vabel” zou afgeleid zijn van Varende Belasting-dienst. Mooie verhalen konden we bezoekers vertellen over smokkelaars gedurende de eerste wereldoorlog en de jacht van de varende douane daarop. Verhalen van medewerkers wier opa of oudoom op het schip gevaren hadden kwamen goed van pas. Wishful thinking zou later blijken! Want de geheimzinnige waas die over de vroege geschiedenis van het schip was gebleven is weggeblazen door de nuchtere feiten die door scheepsgeschiedenis-deskundige Peter Hamer na vele naspeuringen zijn ontdekt. Nuchtere feiten? Jazeker maar die zijn niet minder romantisch dan het oude verhaal. Het schip kent een rijke historie en die komt in dit verslag ook aan de orde.
Het onderzoek naar de geschiedenis van de Vabel verloopt gestaag maar langzaam. Documentatie is schaars, en het blijkt niet altijd even eenvoudig de familie van voormalige eigenaren te achterhalen. Maar stap voor stap komt er meer beeld in.
De huidige stand van zaken is de volgende:
Bouwjaar en werf
Volgens de Liggers der Scheepsmetingsdienst, Meetnummer A710N Datum meting 2 mei 1901 eigenaar W. Hulser is het schip is gebouwd in 1886, op de scheepswerf De Vredenhof van de wed. J. Ceuvel aan de Hoogtekadijk te Amsterdam. Volgens het ‘Nederlandsch Jachtregister 1924/1925’ zou het schip, onder de naam Catharina, gebouwd zijn in 1890.
Opdrachtgever
Van de opdrachtgever of de eerste eigenaar is niets bekend. Volgens een vermelding in het tijdschrift “De Nederlandse Sport’ Jaargang 1901, nr 971, pagina 8: Fortuna van W. Hultzer verkocht aan A.A.H. Boon Hartsinck, naam niet meeverkocht. Hultzer heeft een andere boeier gekocht: 'Roeloffine' die nu 'Fortuna' heet. In nr 974, pagina 8: Grote boeier door Hultzer uit België teruggekocht.
De vraag is of deze twee schepen één en dezelfde zijn, daar moet nog verder onderzoek naar worden gedaan. Het lijkt er dus op dat de huidige Vabel eerder een Belgische eigenaar heeft gehad. Fragmenten van een tweetalige krant (Ned.-Frans) die tevoorschijn kwamen bij de restauratie in 1980 lijken die mogelijkheid te onderschrijven. De 'Roeloffine' is niet bekend bij de BRYC (Brussel) of de RYCB (Antwerpen).

pdf Vabel, stand van zaken restauratie dec 2015

2019

7 november 2019

7 november 2019: Reactie van Gerard ten Cate

Onderstaande email met bijgaande foto kreeg ik vanmorgen. Wie het weet mag het zeggen. Ik neig er naar om de foto’s die laatst rondgingen van de 'Elisabeth' te kwalificeren als 'Fortuna'. Dit schilderij laat heel duidelijk zien dat het boeisel niet of nauwelijks geschilderd was.

Bijgaand een foto van een schilderij dat afgelopen week geveild werd bij Veilinghuis De Zwaan (Amsterdam). Wellicht is het een aanvulling op je fotocollectie. Uit  de veilingcatalogus haal ik de volgende gegevens. “Jan Sluijters (1881-1957) Het jacht ‘Fortuna’ op een meer, 63 x 45 cm. doek gesigneerd rechtsonder 1902. RKD nr. 100793, Met verklaring van echtheid door mevr. Kuijper-Sluijters. Taxatie € 2.000 – 4.000. Geveild op woensdag  30 oktober; de hamerprijs was (naar ik mij herinner € 2.200) 
RKD betekent: Rijksdienst voor Kunsthistorische Documentatie. Het schilderij is daar geregistreerd onder het opgegeven nummer.

Het schilderij van Jan Sluijters
Het schilderij van Jan Sluijters
Het plaatje met de foto waarnaar het geschilderd is
Het plaatje met de foto waarnaar het geschilderd is

Foto's van de 'Fortuna' van Robin van Son

Gerard ten Cate: Ik denk dat deze foto's van de 'Fortuna' zijn. Heeft iemand een idee wie meneer Hulzer was? Hij was eigenaar van de 'Fortuna'. Beide namen worden in het begin van de 20e eeuw regelmatig genoemd. Telkens in de omgeving van de Koninklijke en Amsterdam.
In het begin van de 20ste eeuw kwamen beide namen ook veelvuldig voor in aankondigingen, wedstrijdverslagen en andere berichten in diverse kranten. Kun je vinden op www. delpher.nl.

Reactie van Peter Hamer

Het gaat hier inderdaad om de boeier die in Zierikzee wordt gerestaureerd. De geschiedenis van de 'Vabel' is nagenoeg compleet uitgezocht en gedocumenteerd. Wat ontbreekt is de naam van de opdrachtgever en de eerste eigenaar, naar wordt aangenomen een Belg. Willem Hultzer, jarenlang voorzitter van roeivereniging "De Amstel" in Amsterdam, kocht het schip in 1901. Hulzer heeft diverse Fortuna's gehad, wat het niet eenvoudiger maakte de geschiedenis te reconstrueren. Maar uiteindelijk is het redelijk gelukt, het hele verhaal is in 2015 vastgelegd in een restauratie-document.
Voor verdere details kunnen jullie terecht bij de Museumhaven Zierikzee, waar ik juist gisteren alle informatie van mijn zoektocht heb afgeleverd.

De foto's zijn nieuw, en zeer welkom, waarvoor dank namens de Museumhaven. Het is een hele opgave gebleken om fotomateriaal uit de vroege periode te vinden.

We zijn zeer geïnteresseerd in uw opmerkingen en/of vragen over dit schip. Stuur ze ons!

Terug naar het overzicht